Πριν μιλήσουμε για το τι χρειάζεται να τρώει ένας άνθρωπος με χρόνιο νόσημα, αξίζει να αναρωτηθούμε: μπορεί να εξασφαλίσει την τροφή που χρειάζεται;
Στη συζήτηση για τη διατροφή, συχνά ξεκινάμε από τις επιλογές. Ποια τρόφιμα να προτιμήσουμε, πώς να οργανώσουμε τα γεύματά μας, τι να αλλάξουμε στην καθημερινότητά μας.
Υπάρχει όμως μια ερώτηση που προηγείται όλων αυτών: είναι αυτές οι επιλογές πραγματικά διαθέσιμες;
Για έναν άνθρωπο που ζει με χρόνιο νόσημα, το κόστος των τροφίμων μπορεί να συνυπάρχει με έξοδα φροντίδας, δυσκολίες στην εργασία και περιορισμούς στην καθημερινότητα. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ακόμη και μια διατροφική συμβουλή που ακούγεται απλή μπορεί να είναι δύσκολο να εφαρμοστεί.
Αυτό το συχνά αθέατο κομμάτι της διατροφικής φροντίδας βρέθηκε στο επίκεντρο της μελέτης μας, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nutrition and Health. Εξετάσαμε την επισιτιστική ανασφάλεια σε ανθρώπους με σκλήρυνση κατά πλάκας και ρευματοειδή αρθρίτιδα, καθώς και τη σχέση της με τον πόνο και κλινικούς δείκτες της νόσου.
Ως διαιτολόγος και μία από τις συγγραφείς, θέλω να μοιραστώ όσα βρήκαμε — και κυρίως τι αξίζει να κρατήσουμε από αυτά.
Τι είναι η επισιτιστική ανασφάλεια;
Ο όρος μπορεί να ακούγεται τεχνικός. Περιγράφει, όμως, μια πολύ ανθρώπινη δυσκολία: την περιορισμένη ή αβέβαιη πρόσβαση σε επαρκή, θρεπτική τροφή λόγω έλλειψης οικονομικών πόρων.
Μπορεί να εκφράζεται ως ανησυχία ότι το φαγητό δεν θα φτάσει μέχρι το τέλος του μήνα. Ως περιορισμός στην ποικιλία των τροφίμων. Ως ανάγκη να αγοράσει κάποιος ό,τι επιτρέπει το διαθέσιμο ποσό, ακόμη κι αν δεν είναι αυτό που θα ήθελε να φάει. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, μπορεί να φτάνει στη μείωση των μερίδων ή στην παράλειψη γευμάτων.
Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει φαγητό στο σπίτι και παρ’ όλα αυτά να βιώνει επισιτιστική ανασφάλεια. Η αβεβαιότητα και οι αναγκαστικοί συμβιβασμοί στη διατροφή έχουν επίσης σημασία.
Τι εξετάσαμε στη μελέτη μας
Συμμετείχαν 80 ασθενείς από το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας:
- 40 με σκλήρυνση κατά πλάκας.
- 40 με ρευματοειδή αρθρίτιδα.
Χρησιμοποιήσαμε ειδικό ερωτηματολόγιο για να αξιολογήσουμε την επισιτιστική ανασφάλεια. Παράλληλα, καταγράψαμε την ένταση του πόνου και το πόσο επηρέαζε την καθημερινή ζωή.
Αξιολογήθηκαν επίσης ο βαθμός αναπηρίας στους συμμετέχοντες με σκλήρυνση κατά πλάκας και η ενεργότητα της νόσου σε εκείνους με ρευματοειδή αρθρίτιδα.
Στόχος μας ήταν να κατανοήσουμε καλύτερα πώς οι δυσκολίες πρόσβασης στην τροφή συνδέονται με την εμπειρία αυτών των ασθενών.
Τι βρήκαμε
Κάποιο βαθμό επισιτιστικής ανασφάλειας παρουσίασαν:
- Το 65% των συμμετεχόντων με σκλήρυνση κατά πλάκας: 26 από τους 40.
- Το 37,5% των συμμετεχόντων με ρευματοειδή αρθρίτιδα: 15 από τους 40.
Η διαφορά μεταξύ των δύο ομάδων ήταν στατιστικά σημαντική.
Οι αριθμοί αυτοί αξίζουν την προσοχή μας. Αφορούν, ωστόσο, το συγκεκριμένο δείγμα. Δεν σημαίνουν ότι τα ίδια ποσοστά ισχύουν για όλους τους ανθρώπους με αυτές τις παθήσεις στην Ελλάδα. Επίσης, η παρουσία κάποιου βαθμού επισιτιστικής ανασφάλειας δεν σημαίνει ότι όλοι αντιμετώπιζαν την ίδια δυσκολία ή σοβαρή στέρηση τροφής.
Πώς συνδέθηκε με τον πόνο;
Στο σύνολο των συμμετεχόντων, η μεγαλύτερη επισιτιστική ανασφάλεια συσχετίστηκε με εντονότερο πόνο και μεγαλύτερη επίδρασή του στην καθημερινότητα.
Αυτό το δεύτερο εύρημα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο πόνος δεν περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό από το μηδέν έως το δέκα. Σημασία έχει και το αν δυσκολεύει τον ύπνο, το περπάτημα, την εργασία, τις σχέσεις ή την απόλαυση της ζωής.
Η σχέση με την επισιτιστική ανασφάλεια παρέμεινε ακόμη και όταν στις αναλύσεις λάβαμε υπόψη την ηλικία, το φύλο, τον δείκτη μάζας σώματος και τη διάγνωση.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η επισιτιστική ανασφάλεια προκαλεί πόνο. Δείχνει ότι οι δύο δυσκολίες συνδέονταν στο δείγμα μας και ότι αξίζει να εξετάζονται μαζί στη φροντίδα των ασθενών.
Τι παρατηρήσαμε για την αναπηρία και την ενεργότητα της νόσου;
Στους συμμετέχοντες με σκλήρυνση κατά πλάκας, ο μεγαλύτερος βαθμός αναπηρίας συσχετίστηκε με μεγαλύτερη επισιτιστική ανασφάλεια.
Το εύρημα μας καλεί να σκεφτούμε τις πρακτικές πλευρές της διατροφής. Για να φτάσει ένα γεύμα στο τραπέζι, χρειάζονται χρήματα, προγραμματισμός, ψώνια και προετοιμασία. Όταν η καθημερινότητα γίνεται δυσκολότερη, αυτές οι ανάγκες αξίζει να συζητιούνται.
Η μελέτη μας δεν κατέγραψε όλους τους πιθανούς μηχανισμούς πίσω από αυτή τη σχέση. Δεν μπορούμε, επομένως, να πούμε ποιοι παράγοντες την εξηγούν.
Στη ρευματοειδή αρθρίτιδα, δεν βρήκαμε στατιστικά σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στην ενεργότητα της νόσου και την επισιτιστική ανασφάλεια. Αυτό αφορά τα δεδομένα της συγκεκριμένης μελέτης και δεν αποκλείει μια σχέση σε άλλους πληθυσμούς ή συνθήκες.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τη διατροφική φροντίδα;
Για μένα, ένα από τα πιο ουσιαστικά μηνύματα είναι ότι ένα διατροφικό πλάνο χρειάζεται να χωράει στην πραγματική ζωή του ανθρώπου που το ακολουθεί.
Χρειάζεται να γνωρίζουμε τι μπορεί να αγοράσει, αν μπορεί να κάνει τα ψώνια του, αν έχει τη δυνατότητα να μαγειρέψει και αν υπάρχει κάποιος που μπορεί να τον υποστηρίξει.
Η ερώτηση «τι τρώτε μέσα στην ημέρα;» γίνεται πιο χρήσιμη όταν συνοδεύεται από μια ακόμη:
«Υπάρχουν δυσκολίες που σας εμποδίζουν να εξασφαλίσετε το φαγητό που χρειάζεστε;»
Μια τέτοια συζήτηση χρειάζεται διακριτικότητα και χώρο για ειλικρινείς απαντήσεις. Οι οικονομικές δυσκολίες δεν είναι προσωπική αποτυχία. Και η δυσκολία εφαρμογής μιας διατροφικής οδηγίας δεν μας λέει, από μόνη της, πόσο προσπαθεί ένας άνθρωπος.
Τα ευρήματά μας αναδεικνύουν τη σημασία της αναγνώρισης της επισιτιστικής ανασφάλειας και της εξατομικευμένης διατροφικής και κοινωνικής υποστήριξης.
Τι δεν μπορεί να μας πει η μελέτη
Η μελέτη περιλάμβανε μικρό αριθμό συμμετεχόντων από ένα νοσοκομείο και αποτύπωσε την κατάστασή τους σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο.
Επομένως, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι προηγήθηκε: αν οι δυσκολίες πρόσβασης στην τροφή συνέβαλαν στη μεγαλύτερη επιβάρυνση, αν ο πόνος και οι λειτουργικοί περιορισμοί δυσκόλεψαν την πρόσβαση ή αν άλλοι παράγοντες επηρέασαν και τα δύο.
Δεν καταγράφηκαν επίσης ορισμένοι σημαντικοί παράγοντες, όπως το εισόδημα του νοικοκυριού, το κόστος της φαρμακευτικής αγωγής και ψυχολογικές παράμετροι. Χρειάζονται μεγαλύτερες μελέτες, με παρακολούθηση στον χρόνο, για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτές τις σχέσεις.
Η ερώτηση που αξίζει να κάνουμε
Η έρευνά μας φέρνει στο προσκήνιο μια πλευρά της διατροφής που είναι εύκολο να μείνει έξω από τη συζήτηση: την ίδια τη δυνατότητα πρόσβασης στην τροφή.
Ως διαιτολόγος, θεωρώ ότι η επιστημονική γνώση αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν μας βοηθά να ακούμε καλύτερα τον άνθρωπο απέναντί μας. Να καταλαβαίνουμε τις συνθήκες του και να διαμορφώνουμε μαζί του επιλογές που μπορούν να εφαρμοστούν.
Πριν από την επόμενη διατροφική συμβουλή, λοιπόν, αξίζει να δώσουμε χώρο σε μια απλή ερώτηση:
«Μπορείτε να εξασφαλίσετε την τροφή που χρειάζεστε;»
Η μελέτη μας
Karafoulidou Z, Pardali EC, Gkouvi A, et al. Food insecurity and pain burden in patients with multiple sclerosis and rheumatoid arthritis: A comparative case-control study. Nutrition and Health. 2026.
